• راهکارهای دعوت به نماز در دوره کودکی اول

      حجت الاسلام دکتر محمد داودی، هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مرکز تخصصی نماز

      رایس، رشد انسان، ص 174.

      الف) ویژگی¬های روانشناختی دوره کودکی اول (قبل هفت سال) کودک در این دوره ویژگی¬های خاصی دارد که او را از دیگران متمایز می‌کند. او در این دوره استفاده از نماد و زبان را آغاز می‌کند و در سن شش و هفت سالگی گفتار او به بزرگسالان شبیه می‌شود و کلیه بخش¬های گفتار و قواعد صحیح دستوری را به کار می‌برد و می‌تواند جمله‌های پیچیده و مرکب بسازد. از نظر شناختی کودک در دو سال اول زندگی (دوره حسی ـ حرکتی) به یادگیری حرکت¬های مختلف می‌پردازد و از طریق این حرکت¬ها به محرک¬های مختلف پاسخ می‌دهد. او می‌آموزد که اشیا وجود خارجی دارند. در سنین دو تا هفت سالگی (دوره تفکر پیش عملیاتی)، کودک توانایی استفاده از نماد را پیدا می‌کند و از اشیا برای نماد استفاده و با آنها بازی می‌کند. در این دوره مرز واقعیت و خیال برای کودک چندان روشن نیست؛ بسیاری از موجودات بی‌جان را زنده و جاندار تلقی می‌کند؛ خودمحور و ناتوان از درک نقطه نظرات دیگران است؛ بر یک وجه تمرکز می‌کند و از درک وجوه دیگر غافل می‌شود؛ از نظر قدرت تفکر و استدلال ضعیف و در نتیجه‌گیری¬های خود اشکالات اساسی دارد. البته، توانایی طبقه‌بندی را به صورت محدود به دست آورده است. توانایی ذخیره‌سازی در حافظه کوتاه مدت در این دوره محدود است؛ اما در دوره دبستان افزایش می‌یابد و کامل می‌شود. توانایی حافظه بلند مدت نیز در این دوره محدود است و از هفت سالگی تا دوره دانشگاه و جوانی افزایش می‌یابد. با بالا رفتن سن، درک کودکان از داستان نیز کامل¬تر و عمیق‌تر می‌شود. کودکان در این دوره از سن سه سالگی به دوستی با دیگران رو می‌آورند. این دوستی¬ها گرچه در ابتدا سطحی و موقت است، به تدریج گزینشی‌تر، عمیق¬تر و بادوام‌تر می‌شود. دوستان معمولا با یکدیگر به بازی می‌پردازند. بیشتر وقت کودک در این دوره به بازی می‌گذرد و به همین جهت، در روایات توصیه شده است مانع بازی او نشوند "دَعِ ابْنَکَ یَلْعَبُ‏ سَبْعَ‏ سِنِینَ"؛ بگذار فرزندت هفت سال بازی کند! در هفت سالگی کودکان به احساس ثبات جنسیتی دست می‌یابند و می‌دانند به کدام جنس تعلق دارند و می‌دانند که جنسیت آنها ثابت است. کودکان در این دوره بر اساس پیامدهای عینیِ رفتار درباره آن داوری می‌کنند و به نیت و قصد توجهی نمی‌کنند؛ دیگر¬پیرو هستند و خوب و بد را همانی می‌دانند که والدین خوب و بد می‌دانند؛ تنبیه را لازمه قطعی و تغییرناپذیرِ عمل خطا می‌دانند. اما در دوره دبستان به تدریج قصد و انگیزه را در داوری اخلاقی خود وارد و به سوی خود¬پیروی حرکت می‌کنند و تنبیه را متناسب با عمل خطا و قابل تغییر می‌دانند. بر اساس یافته‌های کولبرگ، در این دوره کودکان در سطح پیش اخلاقی قرار دارند. کودک برای اجتناب از تنبیه و دستیابی به لذت از قواعد اخلاقی پیروی می‌کند. این ویژگی با افزایش سن به تدریج کاهش می‌یابد. تلقین و تقلیدپذیری نیز در این دوره و دوره بعد بسیار برجسته است. اما در این دوره کودک هیچ نوع اطاعت پذیری ندارد. از پیامبر روایت شده است: "الْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِینَ"؛ فرزند هفت سال آقا و سرور است. با توجه به ویژگی¬های پیش گفته، روشن می‌شود که کودک در این دوره قابلیت تعلیم و تربیت منظم و برنامه‌ریزی شده را ندارد و یادگیری¬های او بیشتر در ضمن بازی و فعالیت¬های روزمره حاصل می‌شود. بنابراین، در این دوره بیشتر باید به فراهم آوردن زمینه‌های مناسب برای تعلیم و تربیت دینی فرزند و اهل نماز شدن او همت گماشت. در آموزه‌های دینی نیز به این مطلب تصریح شده که هفت سال اول دوران بازی است. امام صادق می‌فرماید: "دَعِ ابْنَکَ یَلْعَبْ سَبْعَ سِنِینَ وَ یُؤَدَّبْ‏ سَبْعَ سِنِینَ وَ أَلْزِمْهُ نَفْسَکَ سَبْعَ سِنِینَ فَإِن أَفْلَحَ وَ إِلَّا فَإِنَّهُ مِمَّنْ لَا خَیْرَ فِیهِ.". با این وجود، این به معنای رها کردن کودک نیست و در همین دوره هم بایسته است تا حد امکان فرزند با مسجد و نماز آشنا شده و به آنها گرایش پیدا کند. ب) روش¬های ویژه دوره کودکی اول: فراهم آوردن زمینه مساعد برای فراهم آوردن زمینه‌های مناسب برای هدایت فرزند به نماز راهکارهایی وجود دارد که مهم¬ترین آنها عبارتند از تغذیه حلال، انتخاب نام نیکو، محبت به فرزندان، مقید بودن والدین به نماز، ارتباط با خانواده‌های متدین و پایبند به نماز، و پرورش عادت¬¬های مناسب. از آنجا که توضیح هر یک از این راهکارها در فصل دوم در نقش زمینه‌سازی مطرح شده، در اینجا از تکرار آنها خودداری می‌کنیم. در اینجا فقط بر این مطلب تأکید می‌کنیم که در این دوره آنچه مهم است فراهم آمدن زیرساخت¬های لازم برای گرایش فرزند به نماز است. پس نباید انتظار داشته باشیم که والدین در این دوره آموزش¬هایی را به صورت مستقیم درباره نماز به فرزند خود ارائه دهند و انتظار داشته باشند فرزند آنها نماز بخواند. همچنین دور نگه‌داشتن فرزند از تأثیرات سوء موانع گرایش به نماز مانند دوستان و خانواده‌های بی‌نماز و رسانه‌های فاسد اهمیت بسیاری دارد. 1. تلقین اعتقادات از آنجا که نماز مبتنی بر پذیرش و ایمان به خداوند متعال و نبوت پیامبر اسلام و دیگر اعتقادات دینی است و با توجه به اینکه کودک در این دوره توانایی تعلیم و تربیت رسمی را ندارد، ضرورت دارد عقاید مهم دینی به فرزند تلقین شود. در آموزه‌های دینی به این مطلب تصریح شده که باید در سه سالگی به کودک کلمه مبارکه توحید "لا اله الا الله" و در سه سال و هفت ماه و بیست روزگی نبوت "محمد رسول الله" و در چهار سالگی صلوات بر پیامبر و آل پیامبر "الهم صل علی محمد و آل محمد" تلقین شود. عبدالله¬بن¬فضاله از امام باقر یا صادق نقل می¬کند که فرمود: "آنگاه که پسر سه ساله شد به او می¬گویند هفت بار بگو: "لا إله إلاّ اللّه". وقتی سه سال و هفت ماه و بیست روزه شد، به او می¬گویند: هفت بار بگو: "محمّد رسول اللّه". وقتی چهار ساله شد به او می¬گویند: هفت بار بگو "الهم صل علی محمد و آل محمد" آنگاه که پنج سالش تمام شد از او می پرسند: دست چپ تو کدام و دست راست تو کدام است؛ اگر جواب صحیح داد او را رو به قبله می¬کنند و می¬گویند: سجده کن و رهایش می¬کنند تا شش ساله شود. زمانی که شش سالش تمام شد، رکوع و سجود را به او می¬آموزند و به نمازش وا می¬دارند تا هفت ساله شود. وقتی هفت سالش تمام شد به او می¬گویند: دو دست و صورتت را بشوی، آنگاه به او می¬گویند: نماز بخوان، تا نه سالش تمام شود. در آن هنگام، وضو به او می¬آموزند و برای آن او را می¬زنند، و نماز را به او می¬آموزند و بر آن او را می¬زنند. هرگاه وضو و نماز را آموخت، خداوند والدینش را مشمول رحمت خود می¬کند. مطابق این روایت قبل از آنکه آموزش نماز به صورت مستقیم شروع شود، باید مبانی اعتقادی که عبارتند از توحید و نبوّت پیامبر اسلام به کودک تلقین شود. شاید راز تأکید بر تلقین عقاید اسلامی به فرزند در این دوره، با اینکه توانایی درک و فهم آنها را ندارد، این است که کودک در این دوره بسیار تلقین¬پذیر است و این آموزه‌ها را می‌پذیرد و زمینه‌ای برای درک و فهم آن در بزرگسالی می‌شود. افزون بر این، کودک به میزان درک و فهم خود این آموزه‌ها را می‌فهمد و همین مقدار برای این دوره کفایت می‌کند. همچنین در این دوره می‌توان از راه نقل داستان¬های مربوط به زندگی پیامبر و ائمه آنان را با عقاید اسلامی آشنا کرد؛ اما داستان¬ها باید به¬گونه‌ای باشد که به زبان کودکان و برای کودکان قابل فهم باشد؛ چرا که کودکان در این دوره از نظر زبانی به اندازه کافی رشد نکرده‌اند و تعداد واژگان آنها محدود است؛ بر ساختار زبان و جمله مسلط نشده‌اند و درک و فهم آنها از واژگان نیز محدود است. افزون بر این، با توجه به اینکه حافظه کوتاه و بلند مدت در آنها رشد نکرده و توانایی تمرکز آنان محدود است، باید داستان¬ها طولانی نباشد. 2. ایجاد انس والفت به نماز در این مقطع سنی اولین و مهم¬ترین گامی که والدین و مسئولان تربیتی باید بردارند این است که فرزندان را نماز¬پذیر بار بیاورند و کاری نکنند که آنان نماز¬گریز یا حتی نماز¬ستیز شوند. برای تحقق این هدف، افزون بر رعایت اصولی که در فصل سوم بیان شد، فراهم آوردن فرصت مشاهده نماز و تقلید از آن ضرورت دارد و به هیچ وجه نباید از او بخواهیم مانند بزرگسالان نماز بخواند. 3. فراهم آوردن فرصت مشاهده نماز افزون بر این، در این دوره ضرورت دارد فرزند با نماز آشنا و نسبت به آن گرایش مثبت پیدا کند؛ اما از آنجا که عمده یادگیری¬های فرزند در این دوره از راه مشاهده و تجربه است، این آشنایی باید از راه مشاهده و تجربه صورت بگیرد نه آموزش¬های نظری و رسمی. بر این اساس، یکی از راهکارهای رسیدن به این مقصد فراهم آوردن فرصت مشاهده نماز برای کودک است. چنان¬که پیش از این گفته شد، یکی از ویژگی¬های کودک در این دوره فعال بودن حواس وی و یادگیری از راه مشاهده است. والدین می‌توانند با همراه بردن فرزندان خود به مسجد، زمینه آشنایی آنان با مسجد و نماز را فراهم کنند. از آنجا که شناخت¬ها و خاطرات کودکی، مانند نقش بر سنگ هم ماندگار است و هم جهت¬دهنده، آشنا کردن و برقراری ارتباط فرزندان با محیط مسجد، باید از دوران کودکی مورد توجه والدین باشد. یکی از وظایف والدین این است که فرزندان را با خود به مسجد ببرند تا آنان با محیط و امکانات مسجد، فضای معنوی آن و فعالیت¬ها و برنامه¬های مسجد آشنا شوند. والدین باید تلاش کنند فرزندانشان از رفتن به مسجد و ماندن در مسجد لذت ببرند تا تداعی¬های نیکو و خاطرات خوش دوران کودکی در آنها جاذبه باشد و تا پایان عمر پیوندِ ناگسستنی بین آنان و مسجد برقرار کند. این موضوع در سیره پیامبر اعظم و اهل بیت نیز جاری بوده ¬است. پیامبر، حسنین را بر دوش خود سوار می¬کردند و به مسجد می¬آوردند. روزی یکی از ایشان در حالی که پیامبر در سجده بودند، بر دوش پیامبر رفت و پیامبر برای مراعات حال او سجده را طولانی کردند. نقل است که روزی پیامبر دو رکعت آخر نماز را سریع خواندند وقتی از ایشان پرسیدن چه اتفاقی افتاده بود که نماز را کوتاه کردند، ایشان فرمودند مگر صدای گریه کودک را نشنیدید. اینها همگی نشان می‌دهد که در زمان پیامبر مسلمانان فرزند خود را به مسجد می‌بردند. در اینجا باید به دو نکته توجه داشت: نکته نخست. والدینی که فرزندان خود را به مسجد می¬برند از طرفی باید مراقب باشند فرزندانشان نظم مسجد را مختل نکنند و مانع حضور قلب و آرامش نمازگزاران نشوند و از سوی دیگر نباید آزادی کودکان چنان محدود شود که آنان احساس اسارت و خستگی کنند. این امر با یک برنامه¬ریزی ساده قابل دستیابی است. به عبارتی فرزند ما باید در مسجد تحرک و فعالیتی متناسب با محیط مسجد داشته باشد و این تحرک و فعالیت باید از قبل به¬وسیله والدین و کادر مسجد طراحی و برنامه¬ریزی شود. نکته دوم. روحانی، خادم و دیگر مسئولان و نمازگزاران باید شرایط، نیازها و عواطف کودکان را در نظر گرفته و مراعات حال آنان را بکنند؛ حتی اگر بتوانند با دادن برخی مشوق¬ها مانند شکلات، خاطره‌ای شیرین برای او بسازند که در گرایش او به نماز بسیار مؤثر خواهد بود. بسیار پیش می¬آید افرادی به دلیل برخورد بدی که در مسجد و در دوران کودکی با آنها شده است تا آخر عمر رابطه خود را با مسجد ترک می¬کنند. بدین ترتیب، هنگامی که فرزند وارد مسجد می‌شود هم با مسجد و روحانی مسجد آشنا می‌شود و انس می‌گیرد، هم با نماز و اعمال و اذکار آن. افزون بر این، والدین می‌توانند با اقامه نماز در خانه با رعایت آداب و شرایط ضروری، زمینه مشاهده نماز را برای فرزندان خود فراهم آورند. فرزند از این راه از سویی متوجه رفتار عبادی والدین می‌شود، نیز میزان اهتمام و ارزش‌گذاری آنان به نماز را درمی‌یابد و به تدریج به نماز علاقه‌مند می‌شود؛ همین زمینه‌ای برای گرایش به نماز را در او فراهم می‌آورد. 4. فراهم آوردن فرصت تقلید و تقویت آن هنگامی که فرزند نماز والدین را مشاهده می‌کند، به آن علاقه‌مند و از آنها تقلید می‌کند. البته، این تقلید کامل نیست و متناسب با شرایط سنی کودک است. گاه سجده را تقلید می‌کند، گاه رکوع را و گاه اذکار و اعمال دیگر را. به هر حال، آنچه مهم است همین تقلید و انجام برخی اعمال نماز است که زمینه‌ای برای گرایش فرزند به نماز می‌شود. توجه به نکات زیر موجب تقویت و تثبیت توجه به نماز و تقلید آن در فرزند می‌شود: اول. اذان گفتن و پهن کردن سجاده برای کودک. این کار توجه فرزند را به نماز والدین جلب می‌کند. دوم. رعایت حال فرزند در حین نماز و ایجاد تناسب بین نماز و حال فرزند. مربی باید مراقب باشد که هنگام نماز شرایط و حال و هوای کودک را درک کند، اگر کودک در هنگام نماز شرایط نامناسبی داشت، نماز را کوتاه و اگر با نماز ارتباط خوبی برقرار کرد و نیاز به فرصت بیشتری دارد، نماز را طولانی¬تر به¬جا آورد. سوم. وقتی فرزند به تقلید نماز می‌پردازد، باید این رفتار را در او تقویت و تثبیت کرد. برای این کار باید او را با ابراز خوشحالی و علاقه، عکس برداری یا فیلم برداری و نمایش آن به خودش، دعوت دیگران به تماشای نماز کودک، اعطای جایزه و مانند آن تشویق کرد. در عین حال، باید توجه داشت که تشویق¬ها متناسب با سن کودک باشد. از آنجا که کودک در این دوره لذت¬های جسمی مانند راحتی و آرامش بدن، غذاهای خوشمزه، شیرینی و شکلات را درک می‌کند، باید بیشتر از این¬گونه تشویق¬ها استفاده کرد. کلیدواژه: دعوت فرزندان به نماز، آموزش نماز، کودکی اول، انس با نماز، تلقین اعتقاد، تقلید، مشاهده نماز.

      . 1- رایس، رشد انسان، ص 166. 2-. همان، ص 173ـ177. .3- همان، ص 183؛ بی‌ریا و دیگران، روانشناسی رشد، ج 2، ص 640. 4-. همان، ص 184. .5 -همان، ص 266ـ267. 6-همان، ص 279. .7- همان، ص 281ـ282. . 8-رایس، رشد انسان، ص 404. .9- بی‌ریا و دیگران، روانشناسی رشد، ج 2، ص 845، 10- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج‏3، ص 492. . عبداللّه¬بن¬فضاله عن أحدهماقال: "اذا بلغ الغلام ثلاث سنین، یقال له سبع مرّات: قل لا إله إلاّ اللّه. ثمّ یترک حتّی یتمّ له ثلاث سنین و سبعه أشهر و عشرون یوماً. فیقال له: قل محمّد رسول اللّه(ص) سبع مرّات، و یترک حتّی یتمّ له أربع سنین. ثمّ یقال له سبع مرّات: قل صلّی اللّه علی محمّد و آل محمّد. ثمّ یترک حتّی یتمّ له خمس سنین. ثمّ یقال له: أیّها یمینک و أیّها شمالک؟ فإذا عرف ذلک حوّل وجهه إلی القبله و یقال له: اسجد. ثمّ یترک حتّی یتمّ له ستّ سنین. فإذا تمّ له ستّ سنین صلّی و علّم الرکوع و السجود حتّی یتمّ له سبع سنین; فإذا تمّ له سبع سنین قیل له: اغسل وجهک و کفیّک، فإذا غسلهما قیل له: صلّ. ثمّ یترک حتّی یتمّ له تسع. فإذا تمّت له علم الوضوء و ضرب علیه و علّم الصلاه و ضرب علیها و فإذا تعلّم الوضوء و الصلاه غفراللّه لوالدیه" (عاملی، وسائل الشیعه، ج21، ص 474، روایت 3). . "رَسُولُ اللَّهِ عَلَیْهِ الصَّلَاهُ وَ السَّلَامُ سَجْدَهً أَطَالَ فِیهَا، فَقَالَ النَّاسُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الصَّلَاهِ: یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّکَ سَجَدْتَ بَیْنَ ظَهْرَانَی صَلَاتِکَ سَجْدَهً أَطَلْتَهَا حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ، أَوْ أَنَّهُ أَتَاکَ وَحْیٌ، فَقَالَ عَلَیْهِ الصَّلَاهُ وَ السَّلَامُ: "کُلُّ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ، وَ لَکِنَّ ابْنِی هَذَا ارْتَحَلَنِی، فَکَرِهْتُ أَنْ أُعَجِّلَهُ حَتَّی یَقْضِی حَاجَتَهُ"، وَ کَانَ الْحَسَنُ أَوِ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ قَدْ جَاءَ النَّبِی عَلَیْهِ الصَّلَاهُ وَ السَّلَامُ فِی سَجْدَتِهِ، فَامْتَطَی ظَهْرهُ" (المجازات النبویه، ص357) . . عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ : "صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ بِالنَّاسِ الظُّهْرَ فَخَفَّفَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَهُ النَّاسُ هَلْ حَدَثَ فِی الصَّلَاهِ حَدَثٌ قَالَ وَ مَا ذَاکَ قَالُوا خَفَّفْتَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ فَقَالَ لَهُمْ أَمَا سَمِعْتُمْ صُرَاخَ الصَّبِیِ" (کلینی، الکافی، ج‏6، ص48)‏.

      فایلهای پیوست
      نام:
      پست الکترونیک:
      شرح نظر:
      کد امنیتی:
       

ستاد خبری مرکز حراست وزارتخانه

88846668

آدرس :

تهران، خیابان کریمخان، خیابان استاد نجات الهی، خیابان سمیه، نبش کوچه پورموسی، وزارت صنعت، معدن و تجارت

کد پستی :

1599691379

تلفن :

81771-81761

پست الکترونیک :

info@mimt.gov.ir

مجموع بازدیدها : 235,427,123
تعداد بازدید امروز : 4,331
تعداد بازدید دیروز : 34,682
تعداد بازدید هفته : 223,090
تعداد بازدید این ماه : 622,926
آخرین به روزرسانی : 1399/04/20 00:57

کلیه حقوق متعلق به وزارت صنعت، معدن و تجارت می باشد.