• راهکارهای دعوت به نماز در دوره کودکی دوم

      حجت الاسلام دکتر محمد داودی، هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مرکز تخصصی نماز

      الف) ویژگی¬های روانشناختی دوره کودکی دوم (هفت تا دوازده) در این دوره کودک به¬واسطه رشد در ابعاد مختلف، ویژگی¬هایی کسب می‌کند که او را از دیگر کودکان متمایز می‌کند. در این دوره به¬تدریج تعداد واژگان و درک و فهم کودک از سخنان دیگران افزایش می‌یابد. آداب سخن گفتن مانند رعایت نوبت دیگران و قطع نکردن سخن دیگران را می‌آموزد. همچنین می‌تواند موضوع گفتگو را حفظ کند و آن را تغییر ندهد. کودکان در این دوره استعداد و آمادگی زیادی برای استدلال منطقی کسب کرده‌اند و می‌توانند اشیا را طبقه‌بندی و دو یا چند طبقه را در یکدیگر ادغام کنند. آنها به این درک رسیده‌اند که خواص اشیا از قبیل وزن و مقدار و تعداد، به¬رغم تغییر شکل و ترتیب آنها، ثابت باقی می‌ماند. با وجود این، هنوز از فرضیه¬پردازی و تفکر درباره موجودات فرضی عاجزند و تفکرشان محدود به واقعیت¬های عینی تجربی است. توانایی ذخیره‌سازی در حافظه کوتاه¬مدت در این دوره افزایش می‌یابد و کامل می‌شود. همچنین در این دوره و دوره بعد حافظه بلند¬مدت کودک افزایش می‌یابد و با بالا رفتن سن، درک او از داستان نیز کامل¬تر و عمیق‌تر می‌شود. در این دوره دوستی در زندگی کودک اهمیت بسیاری می‌یابد و دایره دوستان از محله فراتر می‌رود و معمولا گرایش کودک به دوستی با همجنس است. همچنین کودکان در این دوره تنها به پیامد عمل خطا اکتفا نمی‌کنند و به تدریج قصد و انگیزه را نیز در داوری-های خود درباره رفتارهای اخلاقی وارد می‌کنند و تنبیه را متناسب با عمل خطا و قابل تغییر می‌دانند. همچنین در اواخر این دوره، انگیزه آنها برای انجام رفتارهای درست اخلاقی از کسب لذت و دوری از درد به سوی کسب تأیید والدین تغییر می‌یابد. بدین ترتیب، در این دوره به تدریج درک و وجدان اخلاقی در کودک شکل می‌گیرد و رقابت-پذیری نیز برجسته است. کودک در این سن رابطه عاطفی عمیق با تعداد اندکی از افراد از جمله مادر، پدر و معلم برقرار می¬کند و می-تواند با آنان احساس صمیمیت کند. هدف¬مندی و منطق¬مندی عواطف، اطلاع از احساسات دیگران، تلاش برای تغییر در عواطف اطرافیان مثل تمایل به خشنود کردن یا خشمگین کردن دیگران، نیاز به عزت نفس و احساس حقارت یا لیاقت از دیگر ویژگی¬های عاطفی این دوران است. در این دوره کودک تأثیرپذیری زیادی از خانواده، دوستان، مدرسه و رسانه‌ها دارد. همچنین بر اساس آموزه‌های معصومان کودک در این دوره آمادگی و استعداد اطاعت پذیری از والدین، معلمان و دیگر بزرگسالان نزدیک به خود را دارد. یعنی کودک در این سن، احساس وظیفه می¬کند؛ به اهمیت همکاری پی می¬برد و از اینکه برای انجام کاری قدرت دارد، لذت می¬برد. از ویژگی¬های پیش گفته به روشنی فهمیده می‌شود که کودک در این دوره آمادگی تعلیم و تربیت منظم و برنامه‌ریزی شده را پیدا می‌کند و به همین جهت باید برای تعلیم و تربیت دینی فرزند و دعوت و هدایت او به نماز برنامه‌ریزی کرد و فعالیت¬های لازم را انجام داد. از این رو، در آموزه‌های معصومان این دوره دوره تأدیب و تعلیم خوانده شده است. امیرالمؤمنینمی‌فرماید: "یُرَبَّی الصَّبِیُّ سَبْعاً وَ یُؤَدَّبُ‏ سَبْعاً وَ یُسْتَخْدَمُ سَبْعاً ..."؛ کودک را هفت سال بار می‌آورند و بزرگ می‌کنند، هفت سال تربیت می‌کنند و هفت سال به خدمت می‌گیرند. امام صادقنیز می‌فرماید: "الْغُلَامُ یَلْعَبُ سَبْعَ سِنِینَ، وَ یَتَعَلَّمُ الْکِتَابَ سَبْعَ سِنِینَ، وَ یَتَعَلَّمُ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ سَبْعَ سِنِینَ"؛ پسر بچه هفت سال بازی می‌کند، هفت سال قرآن می‌آموزد و هفت سال حلال و حرام الهی را فرا می‌گیرد. بر اساس آموزه‌های اسلامی، سن آغاز آموزش نماز نیز همین دوره است. مطابق برخی روایات، هنگامی بایسته است به آموزش نماز اقدام کرد که متربی به مرحله¬ای از رشد رسیده باشد و بفهمد نماز عبادت خدا و پرستش اوست و با دیگر اعمال تفاوت دارد. محمد¬بن¬مسلم می¬گوید: از امام باقر یا صادقپرسیدم: "کودک چه زمانی نماز بخواند؟ فرمود: زمانی که نماز را بفهمد. گفتم: چه زمانی نماز را می¬فهمد و نماز بر او واجب می¬شود؟ فرمود: در شش سالگی". چنانچه از ظاهر این روایت بر می¬آید، کودک هنگامی به نماز خواندن مأمور می¬شود که نماز را درک کند و این زمانی است که وی به سن شش سالگی رسیده باشد. در روایات دیگر سن هفت سالگی و پنج سالگی نیز سن شروع نماز خواندن کودک مطرح شده است. امام صادقبه یکی از یاران خود فرمود: "ما فرزندانمان را از پنج سالگی به نماز امر می¬کنیم، شما فرزندانتان را از هفت سالگی به نماز امر کنید". بدین ترتیب، می¬توان گفت هنگامی باید به آموزش کودکان پرداخت که به مرحله¬ای از رشد رسیده باشند که بدانند نماز چیست؛ و کودکان درسنین پنج تا هفت سالگی (براساس تفاوت¬های فردی) به این توانایی می¬رسند و به همین جهت، در سیره معصومان پنج تا هفت سالگی، سن شروع آموزش نماز تعیین شده است. بر همین اساس، پیامبر اکرموالدینی را که در آموزش واجبات دینی به فرزندان خود کوتاهی می¬کنند را مورد توبیخ قرار داده است. "رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی بَعْضِ الْأَطْفَالِ فَقَالَ وَیْلٌ لِأَطْفَالِ آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ آبَائِهِمْ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ آبَائِهِمُ الْمُشْرِکِینَ فَقَالَ لَا مِنْ آبَائِهِمُ الْمُؤْمِنِینَ لَا یُعَلِّمُونَهُمْ شَیْئاً مِنَ الْفَرَائِضِ ...". بنابراین، در این دوره شایسته است فرزند لزوم و وجوب نماز و احکام ضروری نماز را بیاموزد و نماز را به صورت تمرینی بخواند. در ابتدای این دوره درباره نماز سختگیری نمی‌شود؛ ولی در اواخر این دوره از او انتظار می‌رود که تا حدود زیادی نماز برای او درونی و به نماز پایبند شده باشد. ب) روش¬های ویژه دوره کودکی دوم: آموزش و درونی کردن 1. پی‌ریزی بنیان¬های اعتقادی و شیوه‌های آن اعتقادات اسلامی پایه و اساس نماز است و از این رو برای هدایت فرزند به¬سوی نماز تأسیس این بنیان¬ها و پایه‌ها ضرورت دارد. اعتقاد به خداوند متعال و یکتایی او، اعتقاد به نبوت پیامبر اسلام و اعتقاد به امامت دوازده امام و اعتقاد به معاد در این دوره باید در روح و جان فرزند پرورش یابد. در دوره کودکی اول این آموزه‌ها به کودک تلقین شده و در قالب داستان با برخی صفات پیامبر و ائمه آشنا شده است؛ اما کافی نیست و در این دوره باید این عقاید با تفصیل و دقت بیشتر در وجود او پرورش یابد و رشد کند. برخی به پیروی از پیاژه معتقدند کودکان قادر به درک مفاهیم انتزاعی نیستند و تفکر آنان بسیار خام و آمیخته با تخیل است؛ به همین جهت، نباید مفاهیم انتزاعی دین به آنان آموزش داده¬ شود. بنابراین می¬گویند: "عمده¬ترین کار در آموزش دینی خردسالان، این است که مفاهیم خام الهی و انسان¬انگاری فیزیکی آنان را تغذیه کرد، به¬گونه¬ای که وی خام بودن تفکر خود را در ارتباط با مفاهیم دینی تصفیه نماید. البته این امر باید در حوزه¬ محدودیت¬های تجربی و توانایی¬های او صورت پذیرد. یکی از مهم¬ترین وظایف معلمان در این زمینه این است که در برخورد با این برداشت¬های خام و نیز پاسخگویی به سؤالات کودکان درباره خدا و سایر موجودات مجرد و مفاهیم فوق طبیعی به¬گونه¬ای عمل کنند که جلوه¬های خام و مادی متصور خردسالان نفی شود." اما تحقیقات جدید درباره رشد مذهبی کودکان نشان می‌دهد که آنان قادر به درک مفاهیم انتزاعی دینی مانند خدا و پیامبر و معاد هستند. ولی آنچه مانع درک و فهم صحیح این مفاهیم توسط کودکان می‌شود استفاده از زبان و واژگان و مفاهیمی است که برای کودکان ناآشنا هستند. به عبارت دیگر، کودکان در این دوره به زبان و مفاهیم و واژگان بزرگسالان آشنا نیستند. هنگامی که بزرگسالان با زبان خود با کودک سخن می‌گویند و با همین زبان می‌خواهند مفاهیم و معارف دینی را به آنان بیاموزند، کودکان معانی و مطالب را درک نمی‌کنند و آموزش عقیم می‌ماند. اما اگر بزرگسالان با استفاده از زبان و واژگان مأنوس و مفهوم برای کودک با وی سخن بگویند و مطالب دینی را در قالب این زبان به وی بیاموزند، به¬خوبی آنها را درک می‌کند و می‌فهمد. بنابراین، در این دوره می‌توان آموزه‌های دینی حتی آموزه‌های انتزاعی را به کودک آموزش داد. البته باید توجه داشت که "بزرگ¬ترین خطر برای خردسالان ...، این است که در طول آموزش به مجموعه لغات مذهبی دست یابند که اساساً هیچ مفهومی برای آنها ندارند." کودک در این سن برخی مفاهیم از قبیل عدالت و پاداش و جزا را می¬تواند به صورت عینی و تجربی بیاموزد؛ این از آن جهت بسیار مهم و اثرگذار است که کودک در دوره عملیات عینی است. چند نکته اول. دعوت فرزند به مشاهده نعمت¬های خداوند مانند آسمان، زمین، باران، رویش گیاهان و غیره به همراه بیان ظرافت¬ها و عظمت¬های این نعمت¬ها با زبان کودکان برای آموزش صفات الهی بسیار مناسب است. دوم. قصه¬گویی و خاطره¬گویی نیز از قالب¬های مناسب آموزش در این سنین است. مثلاً بیان داستان¬های انبیا و امامان هم می¬تواند جنبه خدا¬شناسی داشته باشد و هم راهنما¬شناسی. در این میان قصه¬های قرآنی اثرگذارتر است؛ چون در ضمن آن، کودک با قرآن نیز آشنا می¬شود. مثلا داستان موسی و فرعون بیانگر قدرت و عظمت خدا، معرفی ویژگی¬های پیامبر او و معرفی ویژگی¬ها و خواری و سرانجام دشمنان خداست. سوم. استفاده از شعر و مثال¬های ساده مؤثر است. چهارم. در این دوره نیز، نمایش، انیمیشن و تئاتر در آموزش و انس او با نماز، ابزار خوبی است. 2. آموزش اقامه نماز، احکام، آداب و فلسفه نماز چنان¬که پیش از این گفته شد، در این دوره، آموزش نماز به فرزند شروع می‌شود؛ در روایات نیز بر این مطلب تأکید شده است. در این دوره اهدافی که باید محقق شود عبارتند از: اول. آموزش احکام نماز در این دوره فرزند باید با احکام ضروری نماز مانند رو به قبله بودن، با وضو بودن، طهارت لباس و بدن و مانند آن آشنا شده باشد. دوم. آموزش قرائت و اذکار نماز فرزند ما در این دوره باید مقدمات ضروری برای اقامه نماز مانند حمد و سوره، اذکار رکوع و سجود، تشهد و سلام را آموخته باشد. سوم. آشنایی با برخی آداب ظاهری نماز فرزند باید برخی از مهم¬ترین آداب نماز و مسجد را آموخته باشد. آشنایی با فلسفه و حکمت نماز. فرزند باید مقداری با فلسفه و حکمت نماز در حد توان خود آشنا شده باشد. چهارم. تمرین نماز و در نهایت ملکه شدن و درونی شدن اقامه نماز. برای تحقق این اهداف از شیوه‌هایی باید بهره جست. در ادامه مهم‌ترین آنها را بیان می‌کنیم: شیوه اول. آموزش شفاهی از دیرباز بیان شفاهی مطالب روشی برای آموزش به¬ویژه آموزش مطالب نظری بوده است. معصومان نیز از این روش برای آموزش معارف مربوط به نماز استفاده کرده و معارف گوناگون نماز را به مردم آموزش داده‌اند. برای نمونه، امام رضا درباره حکمت نماز فرمود: "نماز، اقرار به ربوبیت خداوند عز و جل، طرد شرک، قیام در برابر خداوند با ذلت و بیچارگی و خضوع و اعتراف به گناهان، طلب بخشش گناهان و در هر روز پنج بار صورت بر زمین گذاشتن به منظور تعظیم خداوند عز و جل است. نیز برای این است که به یاد خداوند باشد و او را فراموش نکند و طغیان نورزد و خاشع و راغب به خداوند و خواهان زیادی و برکت در دین و دنیا باشد. به علاوه که در این امر مداومت بر یاد خداوند در شب و روز است تا بنده، پروردگار و مدبر و آفریننده‌اش را فراموش نکند تا از حد خود نگذرد و طغیان نکند و یاد خداوند و ایستادن در برابر او نمازگزار را از گناهان بازمی‌دارد و مانع فساد او می‌گردد." این روش برای آموزش احکام و فلسفه نماز بسیار مناسب است. دوم. آموزش عملی آموزش شفاهی برای بیان مطالب و معارف نظری مناسب است؛ اما برای آموزش مهارت و چگونگی انجام چندان مناسب نیست. از این رو، برای آموزش این¬گونه امور استفاده از روش آموزش عملی مناسب است. در آموزش عملی که در واقع یکی از مصادیق روش الگویی است، مربی آگاهانه و با هدف آموزش، عمل مورد نظر را انجام می¬دهد و از متربی می¬خواهد با مشاهده آن، چگونگی انجام آن را بیاموزد. این روش در مورد عباداتی مانند نماز که ترکیبی از افعال و اذکار است، بسیار کارایی دارد. پیامبر برای آموزش نماز، از این روش استفاده می‌کردند. هنگامی که دستور نماز نازل شد، پیامبر برای آموزش نماز به مسلمانان فرمودند: "صلّوا کما رأیتمونی اُصلّی"؛ چنان¬که دیدید من نماز می¬خوانم، نماز بخوانید. امیرمؤمناننیز وضو می¬گرفت و دعاهای هر عضو را می¬خواند و سپس می¬فرمود: "مانند من وضو بگیرید". معصومان همین روش را در آموزش حج و دیگر عبادات نیز استفاده می‌کردند. این روش برای آموزشِ چگونگی انجام نماز و نیز برای آموزش آداب نماز مناسب است. 3. نظارت، مراقبت، تذکر و تصحیح اشتباهات آموزش شفاهی و عملی نقش مهمی در آموزش احکام و فلسفه و چگونگی انجام نماز دارد. با وجود این، ممکن است فرزند ما برخی احکام یا اعمال نماز را خوب فرا نگرفته باشد. این مطلب به¬ویژه در مورد آموزش عملی صادق است. این روش در آموزش عبادات، گرچه در مقایسه با سایر روش¬ها از مزایای بسیاری برخوردار است. با وجود این ممکن است برخی مخاطبان در فهم آن دچار اشتباه شوند و برخی از اعمال مربی را به اشتباه، از مستحبات آن عمل تلقی کنند یا در نحوه انجام برخی از اجزای نماز دچار اشتباه شوند. به علاوه ممکن است برخی از ویژگی¬های عبادت که اختصاص به موارد خاصی دارد، ناگفته بماند. برای جبران این اشکالات، ضرورت دارد که والدین بر نماز فرزند خود نظارت داشته باشند و موارد اشتباه را به او تذکر دهند و تصحیح کنند یا اگر جزئیاتی ناگفته مانده، آن را بیان کنند. معصومان نیز از این روش استفاده می‌کردند: روایت شده است که پیامبر با یاران خود نماز خواند. سپس در میان گروهی از یاران خود نشست. مردی وارد شد و نماز خواند، در حالی که رکوع نمی¬کرد و سجده کردنش مانند منقار زدن به زمین بود. پیامبر هم او را نگاه می¬کرد سپس فرمود: "می بینید! این فرد اگر بمیرد بر دین محمد نمرده است. در نمازش نوک بر زمین می¬زند، چنان¬که کلاغ برای خوردن خون بر زمین نوک می¬زند. مَثل کسی که نماز می¬خواند اما رکوع نمی¬کند و در سجده نوک بر زمین می¬زند، مانند گرسنه¬ای است که جز یک یا دو دانه خرما نمی¬خورد و گرسنگی¬اش را برطرف نمی¬کند! وضو را کامل بگیرید و رکوع و سجود را تمام انجام دهید." 4. استفاده از ابزارهای مناسب استفاده از ابزارهایی چون فیلم، اسلاید، عکس، نقاشی، و کتاب¬های مصور در تسهیل روند یادگیری بسیار مؤثر است. بخصوص اگر این فیلم¬¬ها جذابیت خاصی برای کودک داشته باشد؛ همچون استفاده از فیلم¬های انیمیشنی. در اینجا اشاره به این نکته ضروری است که در آموزش تلفظ صحیح اذکار نماز، بدون استفاده از ابزار مناسب کار بسیار سخت است؛ لذا استفاده از اسلایدهای صوتی مناسب در آموزش تلفظ باید مورد توجه والدین باشد. 5. رفع موانع و مهیا کردن زمینه برخی از موانع اقامه نماز، مانند: تنبلی، جهل، تسویف(به تأخیر انداختن)، خجالت و نداشتن روحیه معنوی از همین سنین کودکی در فرزندان ما شکل می¬گیرد و به مرور زمان نهادینه می¬شود. بنابراین والدین باید نسبت به رفع موانع این¬چنینی و در عوض ایجاد زمینه¬های مناسب در این مقطع سنی تلاش کنند. برخی از عوامل شکل¬گیری چنین موانعی عبارتند از: اول. وجود تعارض در رفتار و گفتار والدین یا تعارض در رفتار اعضای خانواده با یکدیگر که نه تنها در جریان الگو برداری فرزندان اختلال ایجاد می¬کند، بلکه باعث می¬شود که فرزندان نماز را مهم ندانند؛ حتی ممکن است روحیه نفاق در آنان ایجاد ¬شود. دوم. افراط در ایجاد فضای تفریحی و سرگرمی برای کودکان به شکلی که مانع پرداخت آنان به وظایف اصلیشان شود؛ یا ایجاد محدودیت بیش از حد در بازی، سرگرمی و تحرک آنان به شکلی که پرداختن به نماز یا مناسک دیگر را مانع آزادی و تحرک خود بدانند. افراط در تفریح عامل ایجاد روحیه لذت¬طلبی و رفاه¬طلبی می¬شود و این روحیه مانع جدی تلاش و تکامل است. همچنین محدودیت بیش از حد هم ایجاد زدگی می¬کند؛ این زدگی عامل فاصله گرفتن و لج بازی در اقامه نماز می¬شود. سوم. تکیه بر تکالیف مدرسه و وظایف فیزیکی و بهداشت جسمی و بی¬توجهی به تکالیف دینی و وظایف معنوی باعث می¬شود تمرکز و توجه فرزندان فقط به آن سمت حرکت کند و در نتیجه به نماز و عبادات بی¬توجه شود. تا جایی که وظایف دینی در سیستم ارزشگذاری او کم¬ارزش جلوه می¬کند و این خود یکی از موانع جدی اقامه نماز به شمار می¬آید. چهارم. یکی از زمینه¬های جدی اقامه نماز داشتن شناخت و اعتقاد کافی است. حال بی¬توجهی والدین و مربیان نسبت به رشد فکری و شناختی کودکان عامل جهل و ضعف اعتقادی در آنان می¬شود و واضح است که این موضوع از موانع جدی اقامه نماز می¬باشد. پنجم. بی¬میلی کودکان به نماز که محصول عدم تلاش بزرگ¬ترها در جهت علاقه¬مند کردن فرزندانشان به نماز است از دیگر موانع است. ششم. خجالت، عادت نکردن به رفتارهای دینی، دوستان و خویشان بی¬نماز را نیز می¬توان از موانع اقامه نماز نام برد. با توجهی به توضیح مختصری که بیان شد والدین و مربیان باید نه تنها این موانع را پیش¬بینی کرده و با آنها برخورد ریشه¬ای داشته باشند؛ بلکه باید زمینه¬های مناسب اقامه نماز را در این سنین ایجاد کنند. به شکل واضح¬تر از موارد بیان شده می¬توان وظایف زیر را برای والدین و مربیان مطرح کرد: - هماهنگی در رفتار و گفتارِ اعضای خانواده و هماهنگی در رفتار هرکدام از اعضا با دیگران؛ - ایجاد تعادل در تفریح و سرگرمی؛ - تلاش در جهت اینکه کودک نماز را مانع آزادی خود نداند؛ - استفاده از بازی و تحرک در آموزش نماز؛ - توجه و تأکید کافی و متعادل به مناسک دینی و وظایف معنوی؛ - پروش مناسب فکری و شناختی مناسب و به موقع؛ - تلاش در جهت علاقه¬مندکردن فرزندان به نماز. 6. ارایه الگو روش الگویی اولین و مؤثرترین روش آموزش نماز است. در این روش یادگیری از طریق مشاهده و تقلید صورت می-گیرد. از چیزهایی که کودک را به الگوگیری ترغیب می¬کند، عبارتند از: محبوبیت و مقبولیت الگو، جذابیت و زیبایی عمل، تسهیل عمل و خودداری از سختگیری یا افراط و تفریط، جلب توجه کودک به عمل قبل از انجام آن و تشویق او بعد از انجام عمل. این روش در ایجاد انگیزه برای خواندن نماز و در آموزش احکام و آداب نماز مؤثر است. از آنجا که تفصیل این روش پیش از این در بحث روش¬های عام آمده از تکرار آن مباحث خودداری می‌کنیم. 7. ترغیب و ترهیب؛ انذار و تبشیر اقدام به یک رفتار و تثبیت آن نیازمند انگیزه‌ای استوار و مداوم است. ترغیب و ترهیب و انذار و تبشیر در انسان انگیزه ایجاد کرده و آن را تداوم می‌بخشد. ترغیب و تبشیر هم انگیزه برای انجام کار در انسان ایجاد می‌کند و هم انگیزه برای تداوم و تکرار آن. چنان¬که ترهیب و انذار نقش مؤثری در بازداشتن از ترک نماز دارد. والدین برای تحریک فرزند و ایجاد میل و گرایش و انگیزه به نماز و بازداشتن او از ترک نماز باید از این روش¬ها استفاده کنند و آثار و فواید نماز و زیان¬های ترک نماز را برای فرزند خود بیان کنند. البته، نوع آثار و فواید و مضراتی که بیان می‌کنند و نیز شیوه بیان آن باید متناسب با ویژگی¬های فرزند خود در این دوره باشد. همچنین برای بیان ترغیب و ترهیب، انذار و تبشیر می‌توان از بیان خاطره¬ و داستان¬هایی از نماز و عبادت دیگران نیز استفاده کرد. 8. نمایش جذابیت¬ها و جلوه¬های آسان و زیبای عبادت شاید بتوان گفت بهترین راه نهادینه کردن نماز و عبادت ایجاد جلوه¬ای زیبا، جذاب و آسان از نماز در ذهن و روح است. اگر نماز را تکلیفی سخت که هیچ جذابیت و زیبایی ندارد بدانیم، حتی اگر آن را انجام هم دهیم، با اجبار، بی¬میلی و بدون حضور قلب خواهد بود؛ بنابراین یکی از مهم¬ترین وظایف والدین نمایش جذابیت¬ها و جلوه¬های آسان و زیبای عبادت است. برخی از راهکارهای پیشنهادی برای نیل به این مقصود عبارتند از: اول. بیان خاطره¬ها و داستان¬هایی از نماز و عبادت؛ خاطرات شیرین والدین از نمازهای دوران کودکیشان تداعی لذت بخشی از نماز در ذهن کودکان ایجاد می¬کند و داستان¬های جذاب تصور زیبایی از نماز را در قلب آنان نقاشی می¬کند. دوم. بردن خلاقیت فرزندان در مسیر مذهب، توضیح اینکه همیشه بین خالق و مخلوق جاذبه خاصی وجود دارد، یعنی هم خالق، مخلوق خودش را دوست دارد و هم مخلوق اگر درک از خالق خود داشته باشد به سمت او کشش دارد. حال اگر فرزندان ما خلاقیت¬های کودکانه¬ خودشان را در این مسیر جهت دهند، این رابطه دوستی و جذاب شکل می¬گیرد. مثلاً: سجاده¬ زیبایی بسازند؛ یا گلی برای سجاده¬ خودشان طراحی کنند؛ نماز جماعت یا مسجد محلشان را نقاشی کنند؛ با خط زیبا جمله¬ای را که خودشان ساخته¬اند روی کاغذی که خودشان به شکل زیبایی حاشیه زده¬اند بنویسند و در اتاقشان نصب کنند؛ کاردستی مهر و محرابی را طراحی بسازند و یا هر خلاقیت دیگری. سوم. ابراز علاقه و شوق به مناسک دینی و به ویژه نماز از طرف والدین، وقتی والدین نسبت به نماز اشتیاق نشان دهند، دوست داشتنی بودن نماز به¬طور ناخودآگاه به فرزندان تلقین می¬شود. مثلا وقتی مادر به هنگام شندیدن صدای نماز ابراز علاقه می¬کند، فرزند احساس مادر را در خودش بازسازی می¬کند. 9. تشویق و تنبیه چنان¬که پیش از این در روش¬های عام گفته شد، تشویق و تنبیه دو روش بسیار مهم برای ایجاد انگیزه و میل به نماز و بازداشتن از ترک نماز است و اگر از این دو روش به¬خوبی استفاده شود، می‌توان نماز را به آسانی در عمق وجود فرزند تثبیت و درونی کرد. شرایط و چگونگی استفاده از این دو روش پیش از این توضیح داده شده است و در اینجا بر این مطلب تأکید می‌کنیم که تشویق تنها منحصر به اعطای جایزه مادی نیست؛ چنان¬که تنبیه منحصر در تنبیه بدنی نیست و در نماز تا آنجا که ممکن است باید از تنبیه بدنی اجتناب کرد. کلیدواژه: دعوت فرزندان به نماز، آموزش نماز، کودکی دوم، دعوت کودک به نماز، الگو، نماز.

       

      . رایس، رشد انسان، ص 168. . همان، ص177ـ180. . همان، ص 183؛ بی‌ریا و دیگران، روان‌شناسی رشد، ج 2، ص 640. . همان، رشد انسان، ص 184. . همان، ص 268. . همان، ص 281ـ282. . رایس، رشد انسان، ص 404. . بی‌ریا و دیگران، روان‌شناسی رشد، ج 2، ص 823. . همان. . قَالَ النَّبِیُّ‏ : "الْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ عَبْدٌ سَبْعَ‏ سِنِینَ وَ وَ وَزِیرٌ سَبْعَ سِنِینَ فَإِنْ رَضِیتَ أَخْلَاقَهُ لِإِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ إِلَّا فَاضْرِبْ عَلَی جَنْبِهِ فَقَدْ أَعْذَرْتَ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی"‏ (مکارم الأخلاق، ص 222). "ولدک ریحانتک سبعا و خادمک‏ سبعا ثم هو عدوک أو صدیقک"‏ (ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج‏20، ص 343). . ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج‏3، 493. تربیت در این روایت و در دیگر منابع دینی به معنای بزرگ کردن فرزند و رشد و پرورش جسمی اوست. . کلینی، الکافی، ج 6، ص 47. . مراد از وجوب در این روایت وجوب فقهی نیست. . عاملی، وسائل الشیعه، ج4، ص18. . همان، ج4، ص19. . داودی و حسینی زاده، سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت، ص182. . نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏15، ص 164. . باهنر، آموزش مفاهیم دینی همگام با روانشناسی رشد، ص165. . همان، ص168. . کَتَبَ الرِّضَا عَلِی بْنُ مُوسَی إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ فِیمَا کَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ: "أَنَّ عِلَّهَ الصَّلَاهِ أَنَّهَا إِقْرَارٌ بِالرُّبُوبِیَّهِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلْعُ الْأَنْدَادِ وَ قِیَامٌ بَیْنَ یَدَی الْجَبَّارِ جَلَّ جَلَالُهُ بِالذُّلِّ وَ الْمَسْکَنَهِ وَ الْخُضُوعِ وَ الِاعْتِرَافِ وَ الطَّلَبُ لِلْإِقَالَهِ مِنْ سَالِفِ الذُّنُوبِ وَ وَضْعُ الْوَجْهِ عَلَی الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ إِعْظَاماً لِلَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ أَنْ یَکُونَ ذَاکِراً غَیْرَ نَاسٍ وَ لَا بَطِرٍ وَ یَکُونُ خَاشِعاً مُتَذَلِّلًا رَاغِباً طَالِباً لِلزِّیَادَهِ فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا مَعَ مَا فِیهِ مِنَ الْإِیجَابِ وَ الْمُدَاوَمَهِ عَلَی ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ لِئَلَّا یَنْسَی الْعَبْدُ سَیِّدَهُ وَ مُدَبِّرَهُ وَ خَالِقَهُ فَیَبْطَرَ وَ یَطْغَی وَ یَکُونَ ذَلِکَ فِی ذَکَرِهِ لِرَبِّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ قِیَامِهِ بَیْنَ یَدَیْهِ زَاجِراً لَهُ عَنِ الْمَعَاصِی وَ مَانِعاً لَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَسَاد" (شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 213). . داودی، سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت، ج 2، تربیت دینی، ص 120. . نوری، مستدرک الوسائل، ج 3، ص 39.

      فایلهای پیوست
      نام:
      پست الکترونیک:
      شرح نظر:
      کد امنیتی:
       

ستاد خبری مرکز حراست وزارتخانه

88846668

آدرس :

تهران، خیابان کریمخان، خیابان استاد نجات الهی، خیابان سمیه، نبش کوچه پورموسی، وزارت صنعت، معدن و تجارت

کد پستی :

1599691379

تلفن :

81771-81761

پست الکترونیک :

info@mimt.gov.ir

مجموع بازدیدها : 242,132,540
تعداد بازدید امروز : 31,568
تعداد بازدید دیروز : 48,683
تعداد بازدید هفته : 31,568
تعداد بازدید این ماه : 431,645
آخرین به روزرسانی : 1399/09/08 13:32

کلیه حقوق متعلق به وزارت صنعت، معدن و تجارت می باشد.